آمد و خود را به دریا بار جاری کرد و رفت
باغ را با خنده هایش آبیاری کرد و رفت
آتشی افروخت از جنس تبسم در چمن
زخم گندمزار را مرحم گذاری کرد و رفت
آمد و برشاخساران بلند افشاند دست
دیده و دل را شهید بی بهاری کرد و رفت
بازوانش را به دریا داد و چشمش را به کوه
مدتی این خاکدان را سبزه کاری و رفت
قصه ها پرداخت از شمشیر از ماه از درخت
مادران سوگ را با گریه یاری کرد و رفت
آفتابی بود مرد از گرمی و تابندگی
از گریبان شفق پرتو نثاری کرد و رفت.
ق. عاصی شهید   

دم دم شام کنار رودی سرکش که از کران تا کرانش هنگام غروب آفتاب سخت  زیبا است نشستن چه خوشست. چشم دوختن به آبی روان و انعکاس نور خورشید در دامن آن آدم را به یاد پارچهء  نیلگون  پرند زر بفت  می اندازد ...

 آری ، کنار آب رودخانهء " سن لوران " شهر مونریال نشسته ام و تنم را به باد روحنواز که از سوی رود میوزد سپرده ام ... گریبانم را تا آخرین دگمه می کشایم ... دلم میخواهد باد اندوه را از سینهء تنگم ببرد... با امواج آب سمند سرکش خیال مرا به کنار رودخانهء زادگاهم میبرد ... دیاری که سالهاست گلوله میخورد و
" مرد " میزاید! 

 " پنجشیر دردمند " را بیاد میارم که امروز جوانمرگی عیارترین فرزندش او را دردمند تر ساخته ... دیاری که رودش دیگر گریهء ممتدیست برسوگ نبود او ... چنانکه آمو سالهاست در سوگ فرزندان آزاده ءخراسان گریسته ... آن جادهء خاکی ، که پس از بسیار چانه زدن ها اسفالت کرده اند در سینهء سنگین اش اندوه نبود او را از " دالان سنگ "  تا " پریان " فریاد میکند ... کوه ها ، که آشناترین گام ها را از آن " آزاده " کوه مرد بیاد دارند خاک بر سر میکنند و بر مزار او به جستجوی " صلابت " میروند.
 پنج تابستان است که دیگر جوانان و نوجوانان " جنگلک " به عشق دیدار او که برای آبتنی   به دریا میامد ، بسوی دریا نمی شتابند ... نگاه نوازشگر او بیش از این " عقاب خانه " را هر صبح خاموشانه سلام نمی کند ... "دربند " در بند غم شهادت او " آزادی " را تا چهارسوی سرزمینم نعره میزند ...   درختان توت حسرت او را در برگ ریزان " جامه " می درند ... آسیاب ها بی کسی را " تلخانی " می کنند ... خانه های محقر و نیمه ویرانه آن دیار " محزون " تر و ویران تر از گذشته به نظر میایند ... زره پوش ها و تانک های سوختهء کنار جاده و درون کشتزار ها شرمگینانه غم شانرا با شب های طولانی زمینگیر شدن نجوا میکنند ... سریچه قامت به بلندای تاریخ او را ، قامتی را که " زمزمه تلخ اسیر زنگی " بود درآغوش گرفته و طاق ظفرگشته ... قلعهء نیمه ویرانه با دیوار های زمخت و ضخیم ازجنس قلعه های خراسان قدیم ، که زمانی آغوشش مامن شبهای بیخوابی و تفکر او بود و مایه دلگرمی مردم دلخسته ، لحظه ها را برای استقبالش  " عید " نمی کند ...  و ما ... اما ! 

 " ما " همان مردمیم که " او " برای ما فدا شد . مردم و ملتی که او قهرمان اصلی کشمش های افغانستان میدانست و در پیشگاه صبر و استقامت شان تواضع میکرد ؛ با درد جانکاه در دل خانه هایمان هنوز اندر خم همان کوچه ایم که بودیم ! " آزادی " امروز " وارثین " دیگری دارد و صحبت ها بی هیچ پلی از فراز تاریخ میگذرند ... هیچ  جنسی بی بازار تر از حقیقت در بازار های اشباع شده از اجناس بی کیفیت کشورم نیست ...  لیک دریغا که هنوز " مردم " قربانی تروریست انتحاری اند و دیگر هیچ ! اسم شان وسیلهء خوبیست برای ورود به عرصه بده و بستان های ناجوانمردانه سیاست تجاری و  خود شان جز مشتی فلک زده کسی نیستند... راه مان در میان انبوه
" خطوط و نقوش " گم شده ، هادی و رهنمایی نیست که دستمان گیرد و به وادی مقصود برد ... بسیارند آنانی که وعدهءخدا و رضای  او را گوهر مقصود خود می نامیدند و می نامند اما سوگمندانه در باریک ترین لحظات به رضا و وعده های محیلانه " وارثین " جدید الورود آزادی و دموکراسی راضی میشوند و مردم را تنها میگذارند... خود می برند و خود می دوزند و جامه ها و کلاه های کشاد  برسرشان رفته را با غرور کاذب افاده میفروشند و به بهای هیچ از مردم کناره میگیرند.
 مردمم بهای گزافی برای " آزادی " پرداخته اند و تا هنوز می پردازند ، جانهای پاکی فدا شد تا آزاد باشیم و آزاده زندگی کنیم ایکاش چنین میشد... زیرا پرسه زدن در خیابان ها یا هرکجایی میخواهی بروی و هرچه میخواهد دلت تنگت بگویی را مشکل بتوان آزادی نامید ... گاهی اسیر جهل و ظلم شداد واری به اسم مبارک دین گشته ایم و گاهی دموکراسی و دموکراتان دمار از روزگار ما در آورده اند هر دو دسته هم با شعار آزادی و نظم اجتماعی به سراغ ما آمده اند.
 تنها کشور ما نیست که برای دموکراسی کذایی باید قربانی شود. از خاور میانه تا کشور ما شوری برپاست تا مردم حتما باید " تیوری نظم نوین جهانی " و دموکراسی تزریقی را بپذیرند . اما فرموده های ژان ژاک روسو پیاده گشتن این اهداف را از راه زور رد میکند . روسو، با آنکه نظم اجتماعی را حق مقدسی که بنیاد همهء حق هاست میداند ، با آنهم نظم اجتماعی  مورد نظر روسو ، زاده قرار داد های دواطلبانه و از روی آگاهی  است ، نه محصول زور، زیرا به عقیده او زور ایجاد حق نمی کند:" زور توانایی جسمانی است؛ من نمی فهمم چه آثار اخلاقی می تواند بر آن مترتب باشد. تسلیم شدن به زور عملی است از روی ضرورت، نه از روی اراده؛ حد اکثر عملی است از روی احتیاط . به هرجهت میتواند وظیفه باشد؟" *
 مردم ما انقلابیون شجاع و خوبی را پرورده اند اما شمار سیاسیون واجد قابلیت های سیاسی در تاریخ حد اقل معاصر کشور شمار شان از انگشتان دست هم کمتر است. ناگفته هویداست که سیاست بدون سیاست مدار دارای قابلیت سیاسی چیزی نیست و سیاست مدار است که به نظریات سیاسی جان می بخشد؛ در حالیکه قابلیت سیاسی به شهادت افلاطون آموختنی نیست. فقدان چنین افراد همیشه نتیجه مبارزات جان بازانه و عاشقانه آزادی خواهان را روی میز های معاملات سیاسی به صفر ضرب کرده است.
 امروزه نبود مسعود، بیشتر از پیش و با گذشت هرروز و سال محسوس تر است زیرا او ثابت کرده بود که بزرگ مردی بود دارای " فضیلت "، " قابلیت " و " هنرسیاست". میگویند بصیرت و درایت در امور سیاسی به مثابه امر کلیدی ضرورتیست حتمی در کنار هنربکار گیری سیاست. نمونه های بسیاری را میتوان برشمرد تا حرف ما در مورد آن سترگ مرد ثابت گردد اما مشت نمونه خروار ، آتش بس موقت را که اوشان در اواخر سال 1361         با قوای روس مستقر در پنجشیر برقرار کردند بصیرت و درایت او را در کنار هنرش برای سیاست هویدا میسازد. برای اثبات این مدعا سخنان یکی از مقامات بلند رتبهء طرف مقابل مسعود، را بازگو کرده و قول حضرت حافظ را بیاد میارم که : 

خوشتر آن باشد که سر دلبران
گفته آید در حدیث دیگران 

لیاخفسکی، در کتابش به اسم " توفان در افغانستان " ص 98 در آن باره چنین می نویسد:" حالا پس از گذشت سالیان دراز میتوان با قاطعیت گفت که همانا ما با گام های بی سنجش خود زمینه ی مبدل شدن احمد شاه مسعود، را به جنگجوی افسانوی آرمان اسلام ، مردم  و آزادی فراهم کردیم. مسعود با بهره گیری از مصالحه، گروه های خود را تقویت نموده گسترهء نفوذ خود را بیرون از پنجشیر گسترش بخشید. او آغاز به تحکیم سنگر هایی در خوست و فرنگ ، نهرین و نواحی جنوبی استان تخار نمود..." در کنار آنچه لیاخفسکی ، به عنوان بهره برداری مثبت  نظامی مسعود ، از آن آتش بس میخواند، مسعود، نتایج مثبت و نظر رس سیاسی نیز از آتش بس مورد بحث داشته است. مسعود، با کشاندن روسها پای میز مذاکره و مجبور ساختن آنها به امضای سند – فراموش نشود که روسها  در قدم نخست برای فرار از تلفات زیاد هر روزه سربازان خود تن به آتش بس داده بودند-   اولاً مجاهدین را منحیث یکطرف قضیه افغانستان معرفی نمود . زیرا دولت پوشالی وقت و حامیان روسی آنها همیشه طوری وانمود میکردند که گویا طرف آنها در جنگ جز مشتی آشوبگر و شورشی که از برون تحریک میشوند کسان دیگری نیستند . در گام بعدی با این ابتکار آگاهانهء سیاسی او آبروی دولت پوشالی و دست نشانده وقت را در محافل سیاسی جهان بریخت و عیان ساخت که چه کسانی تصمیم گیرندگان اصلی در قضایای افغانستان اند.  در حالیکه روسها آن قرار داد را بیشتر به منظور تضعیف ، تجرید و انزوای او در میان مجاهدین با او بستند. اینجاست که  ثابت میشود ایشان " فصیلت " ، " قابلیت " و " هنر سیاست " را بخوبی دارا بوده ؛ آنرا با درایت و بصیرت سیاسی و زیرکانه  بکار بسته به اهداف استراتیژیک و فیصله کنی در جنگ پارتیزانی دست یافتند.

  او با حضور تاثیرگذارش در شکل گیری حوادث تاریخی نظریه هیاهو برانگیز " اشپنگلر " فیلسوف را ثابت میکرد که گفته بود :" یگانه تاریخی که وجود دارد ، تاریخ شخصیت هاست، یگانه سیاستی هم که وجود دارد سیاست افراد مشخص است."* زیرا " اشپنگلر " با آنکه همیشه مورد اعتراض مخالفین نظرش قرار داشت ، تاریخ را محصول خلاقیت های افراد نخبه میدانست. چه کسی میتواند نقش بسا کلان و خلاقانه  او را در شکل گیری حوادث و جریانات سیاسی ، نظامی کشور ، منطقه و جهان انکار کند؟ و هنگامیکه لیاخفسکی ، منحیث دشمنی که سالها با مسعود در آویخته و او را شناخته از او با عناوینی مانند " جنگجوی افسانوی آرمان اسلام ، مردم و آزادی " یاد میکند روشن است که منحیث نمایندهء صاحب صلاحیت و دانش امپراطوری اشغالگر پس از تحلیل اوضاع و اشخاص اثر گذار برآن ، علایق و احترام مجاهدین و مردم  به آن نتیجه رسیده است.
 آزادی ، مهم ترین پیش شرط مسعود برای ایجاد یک جامعه قانونمند بود و اوشان بخوبی میدانستند که آزادی و قانون – منظور از سیاهی روی کاغذ نیست – در کنار قدرت مشروع لازمه های یک دولت مردم پسند اند. آنچه امروزه زیر نام آزادی و قانون شاهدیم جز حرف چیزی نیستند چون توازن و ارتباط ارگانیک میان سازنده ها یا مولفه ها بمیان نیامده و مهم تر از همه اطمینان و اعتماد مردم به کنش های نهادی به اسم دولت در حد قابل ملاحظهء ناچیز است .

 بزرگ ساحت سیاست و اندیشه " کارل یاسپرس " معتقد است که :" در عمل ، آزادی و قانون باید  دست در دست یکدیگر پیش بروند. دولت باید ، به منظور جلوگیری از سواستفاده از آزادی قدرت داشته باشد... قانون و آزادی بدون قدرت به معنای هرج و مرج است؛ قانون و قدرت منهای آزادی مساوی با استبداد است؛ قدرت بدون آزادی صفت بربریت است." *
 اینست که با توجه  به حالت فعلی در کشور حقیقت گفتار بالا  روشنتر میگردد .  نباید این حرفها و انتقادات دیگری از این دست را به مثابه همنوایی با گروه های افراطی و آشوبگر تروریست دانست. مسعود، با جهان بینی ، نگرش ، کنش ، منش و اخلاق خاص خود مرز مشخص و روشنی بود میان اسلام افراطی ، تروریزم و اعتدال . و نه هم تصور گردد که ما خواستار برگشت به گذشته ایم. ما میگوییم به اسم آزادی و دموکراسی سرمان کلاه نگذارند. ما میگوییم خونها وعرقهای ریخته هدر نروند و مردم گرفتار هرج و مرج در لایه های از تحجر به اسم قانون و آزادی نگردند، یا هم از آزادی سو استفاده صورت نگیرد و یا اینکه قدرت و قانون بدون آزادی مردم را اسیر استبداد جدیدی زیر نام دموکراسی نسازد.  اگر ما خود را یار ،همتبار، هم گام ، هم نظر و همدیار مسعود، میدانیم سزاوار است مثل او به حقایق مسایل نظر کنیم و همچون او بیدار و هوشیار به سراغ گره های ناکشوده معادلات و پیچیده گی های سیاسی برویم . به هیچ چیزی جز حق بایسته مان گردن نه نهیم ، زیرا او با تصامیمش متن حوادث را رقم میزد، جیره و امتیاز دست هشتمی نمی پذیرفت. وقتی از مسعود، اسم میبرم نباید در ذهن بعضی چنین تداعی گردد که گویی کسانی میخواهند بساط جنگ آرایند ، بلکه اندیشه ها و روی کرد های او را که از درون جنگ به صلح می اندیشید بازشناسی نموده راه های عملی نمودن شانرا جستجو نماییم. تا مردم خود قادر به تصمیم گیری نباشند و شکل و ماهیت دولت شانرا خود تعین نکنند محال است استقرار و ثبات حکمفرما و آزادی از راه برسد. این یکی از عمده ترین خواست های شهید ارجمند ما بود زیرا با تاکید میگفت خواستار و جانبدار نظامیست که مردم خود در ساختارش واقعا سهیم باشند. مسعود، که کله کج می نهاد برخلاف راست می نشست ، راست می اندیشید و راست میگفت . با طرف کله کج نهادن آیین کلاه داری و سروری نیز میدانست. او مصداق خوبی بود برای این حرف معمول میان مردم " یک سر صد سر را می پرورد ، اما صد سر یک سر را نه !" . مسعود، در سرفروغ معرفت خود گذر داشت که به خانهء خورشید ره برده بود ورنه خفاشان که به آنجا ره ندارند. و ...
... هرچه گویم عشق را شرح و بیان
چون به عشق آیم خجل گردم از آن

احمد بهار " چوپان " مونتریال ، کانادا
06/08/

اگر چه با سر سبز تو سازگار نبود
زمانه را چو تو سروي به جويبار نبود
تو را که فخر دليران روزگار مني
خدا گواست نظيري به روزگار نبود
دل دلاورت‌اي شعله‌ي زمستان ها
دمي نبد که در انديشه‌ي بهار نبود
فغان که دور زمان بر مدار ظلمت بود
و گر نه چون تو به دوران چراغدار نبود
چو آرزوي بلندت جهان گلستان بود
زمين به آفت پستي اگر دچار نبود
و گر سموم طبيعت گداز دوزخ تاب
چنين به شهر و ديار تو رهسپار نبود
وگر به نام خدا باميان و کابل و بلخ
چو قندهار گرفتار گرگ هار نبود
تهمتنا و ابومسلما و يعقوبا
شهادت تو چنين دور از انتظار نبود
گذشت پيک خيال از جبال هندوکش
گلي نديد و گياهي که سوگوار نبود
به قله هاي شرف، لاله‌اي نمي افروخت
که از دريغ حضور تو داغدار نبود
زهي هنر که سمندت ز حادثات زمان
چنان گذشت که بر دامنت غبار نبود

 آسمان می بالد

به چنین قامت نستوه بلند

که در آشفته ترین لحظهء قرن

حرم پاک نیاکانم را

از لگد مال هیولا برهاند

خوب یادم هست آن شب ظلمانی

که ا مید سحرش هیچ نبود

صبح پنهان شده بود

و ز خورشید خبر نیز نبود

که سپاه ظلمت

با درفشی که در او مرگ تبلور میکرد

خاک برد یدهء خورشید زدند

تا در آن تاریکی شکنند و بدرند و ببرند

آسمان ژالهء یأس می بارید

و چه بیباکانه

برگ های گل امید فرابینان را

نیز پرپر میکرد

همه از وحشت این فاجعه

بار بستند و دل ازمهر وطن بگسستند

تا چه آید به سرش

ره نگر دست به سر بنشستند

ناگهان نعره ی از سینه ی کوه ها بر خاست

کز دم هیبت او

 مرگ را لرزه بر اندام انداخت

شیرمرد نستوه

بانگ زد های مترسید از ین لشکر شب

یادتان هست که ما

خرس ها را به زمین افگندیم

اینها خفاش اند

معنیی زندگی در آزادیست

مرگ بهتر ز اسارت باشد

من و میدان نبرد

شرم بادا گر از ین سنگر حق بگریزم

تا بود در رگ من قطرهء خون

نگذارم که هیولای "دوسر"

حاکم ملت با نام و نشانم گردد

به لبم نعره ی تکبیر و به دستم شمشیر

سینه شان پاره کنم همچون شیر

دستهاشان شکنم

تا دگر دست درازی به حریمم نکنند

نعره اش در دل کوه هاپیچید

و یقین لرزه بر اندام شغالان انداخت

لیک غداری دگر غدر دگر ساز نمود

این زمان مهر به دیوان اخوت کردند

و چو مهمان به در خانهء او پرسه زدند

وچه نامردانه

مرد را دشنه زدند

مرد را د شنه زدند

خاك ما مي سزد امروز كه خون گريه كند
به سرود غم وآهنـگ  جـنون  گريـه  کـند
سـنگ  اگـر  گريه  نمي  کرد زغـم تاديـروز
سـزد امروز شود آب  وکنون گــريه  کـند
رايت  حـــريت ومـردي  و آزادي  وحـق
سـرکـهسـار  وفا  گشتـه  نگـون  گريه  کند
‌گـرچه  کس  نيست  که  نگريسته  از  درد وطن
وقـت آنست  زهـر  وقت  فـزون  گريه  کـند
چون  زطاقت  بود  اين  مـاتم  جانسوز  بـرون
دل بـي طـاقت از  اندازه   برون  گـريه  کند
کـهساري که  به  مردانگي  اش  مـي  نـاز يـد
خستـه وغمـزده وزاروزبون  گـريـه  کنـد
در دل سنــگــر خـونين دفـاع ازميـهن
سپه ولشکر و سـربازوقشـون گـريـه کنـد
آتش افـتاده درآن خانه کـزآن من وتوست
اهـل آن خـانه چه بيرون چه درون گريه کند
هـمه تاريـخ وطن گشته تـوگويـي خونـبار
شـهداي هـمه اعـصاروقـرون گـريه کـند
خصـم وي بـردل  تاريـخ  وطن خنجـر زد
تيـغ بـر سيـنه‌ي اين  مـلت جـنگـاور  زد
پاسبـان وطن‌اي عـاشـق  کشـور  مسعـود
سـر و سـردار سپـه سـرور سنـگر مسعـود
وطـن سوختـه و زخمـي وآغشـته به خون
گـريـد ازدرد فـراق تو چـو مـادرمسـعود
اي بـلـنداي شـجاعت چـو غـرور کـهسار
اي  بـه تنـهاي خـود قـوت لشـکر مسـعود
آرزوي همــه مـاتـمـزدگـــان ميهـن
آبـروي همــه مـر دان دلاور مســعود
سينـه‌ي ملت  تـو  گشـت از يـن داغ  کبـاب
قلـب يـاران تـو گـرديـد چـو مجمر مسعود
خـم نـکردي سـر تسـليم بـه دشمن هـرگـز
تـانـهادي بـه ره ديـن و وطـن سـر مسـعود
شيـر آن بـيشه کـه پـرورد در آغـوش تـو را
نکنـد مـرگ غـم  انـگيـز تـو  باور  مسعـود
آن عقـابـي کـه بـود حـافـظ کهسـار بلـند
نبـرد ظـن کـه شکستنـد تـو را  پـر مسعـود
رود بـاري کـه تو را  يـورش  طوفان آمـوخت
شـد ز آرامـش تـو خستـه و مضـطر مسعـود
وقـت آن بـود کـه از خـاک بـرون انـدازي
بستــر  دشـمن   مـکـار   ستـمگـر   مسـعود
نـه کـه خـاک سيـهت بستر و بـاليـن گــردد
قهـرمان قـامت تـو سـوزد و خـونيـن گـردد
اي سيه کار ترين دشمن ما پاکستان
دشمن بي خرد دين خدا پاکستان
از تو شد خون شهيدان ره حق برباد
از تو بر ملت ما رفت جفا پاکستان
سوختي کشور مارا به شرار نيرنگ
ساختي معرکه‌ي غدر به پا پاکستان
کشور ما سپر خطه‌ي ناپاک تو بود
ورنه مي گشت وجود تو فنا پاکستان
سر به کف کرد دفاع از تو دليران وطن
بنگر تا توچه داديش جزا پاکستان
خنجر از پشت زدي بر جگر شير دلان
به خيانت به جنايت به دغا پاکستان
حرف اسلام به لب، فتنه‌ي شيطان در دل
اين چنين است ره و رسم ترا پاکستان
کشتن مردم ما سوختن خانه‌ي ما
هست در مذهب و دين تو روا پاکستان
مشکل اين است که کوروکروناخواني تو
ورنه تاريخ زند حرف رسا پاکستان
کشور ما نکشد بار غلامي بر دوش
شود اين شير زهر دام رها پاکستان
گربه پندار تو مسعود شد از راهت دور
اين گمانت به يقين است خطا پاکستان
تا درين خاک اجيري زتو موجود بود
هر مجاهد به سر راه تو مسعود بود

باز کوه و دره اندوهي گران دارند،
کوه انگاري که دلگير است،
دره پنداري که خاموش است،
باز سهرابي به خاک افتاد،
باز تهمينه سيه پوش است.
زخم اين سهراب،
از شمشير رستم نيست،
دشمن اين پهلوان ديو است، آدم نيست،
قصه گوي طوس اگر مي بود،
مويه ها مي کرد و خون از خامه مي باريد،
داستان کشتن سهراب را اين بار،
طرح تازه مي بخشيد.
اي بلوط سخت جان!
اي قهرمان!
اي مرد!
من نمي دانم چه صبحي،
از نشيب دره ها افراختي قامت،
اي نمودي از تکاپو!
اي سراپا استقامت!
قصه ها و غصه هايت را
گرچه از نزديک نشنيدم،
ليک دردي را که تو فرياد مي کردي،
من به چشم خويش مي ديدم
صبح ميلادت به يادم نيست
شام مرگت ليک از يادم نخواهد رفت!
مرد در دنيا نهادي گام
زيستي چون قهرمان خوش نام
جان به سنگر باختي،
چون مرد،
در فرجام.
اينک اکنون
شربت جام شهادت نيز نوشت باد
بر لب هر سبزه
هر گل
هر قناري،
جاودان جاري خروشت باد ... .